2026ના ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનના નોબેલ પુરસ્કાર માટે કાર્લ ડીસેરોથ, પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલની પસંદગી કરવામાં આવી છે. ત્રણેયને પ્રકાશ-ગેટેડ આયન ચેનલો અને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ અંગેની શોધો માટે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.
વર્ષ 2026ના ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિનના નોબેલ પુરસ્કારની જાહેરાત થઈ ગઈ છે. આ વર્ષે અમેરિકાના કાર્લ ડીસેરોથ અને જર્મનીના પીટર હેગેમેન તથા જ્યોર્જ નાગેલને નોબેલ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને પ્રકાશથી નિયંત્રિત થઈ શકતા આયન ચેનલો અને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ અંગેની તેમની મહત્વપૂર્ણ શોધો માટે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.
મગજના ચેતાકોષો પર પ્રકાશથી નિયંત્રણ
નોબેલ કમિટી અનુસાર, આ વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનથી વૈજ્ઞાનિકોને પ્રકાશનો ઉપયોગ કરીને ચોક્કસ ચેતા કોષોની પ્રવૃત્તિને સક્રિય અથવા નિષ્ક્રિય કરવાની તક મળી છે. આ પદ્ધતિને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ (Optogenetics) કહેવામાં આવે છે.
આ ટેકનિકે ન્યુરોસાયન્સમાં મોટો બદલાવ લાવ્યો છે. સંશોધકો હવે જીવંત મગજમાં ચોક્કસ ચેતાકોષો કેવી રીતે યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તનને અસર કરે છે તેનો વધુ ચોકસાઈથી અભ્યાસ કરી શકે છે.
શોધની શરૂઆત એક નાનકડા શેવાળથી થઈ
આ સંશોધનની શરૂઆત એકકોષીય શેવાળ Chlamydomonas પ્રકાશ તરફ કેવી રીતે આગળ વધે છે તે સમજવાના પ્રયાસથી થઈ હતી.પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલે આ શેવાળમાં channelrhodopsin નામનું પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીન શોધ્યું. જ્યારે તેના પર વાદળી પ્રકાશ પડે છે ત્યારે પ્રોટીનની અંદર ચેનલ ખુલે છે અને આયનનો પ્રવાહ શરૂ થાય છે, જેના કારણે વિદ્યુત સંકેત ઉત્પન્ન થાય છે.
ડીસેરોથે આ શોધને મગજના સંશોધન સાથે જોડી
કાર્લ ડીસેરોથે આ પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીનનો ઉપયોગ ચેતા કોષોમાં કર્યો. 2005માં તેમણે પ્રકાશ દ્વારા ચેતા સંકેતને નિયંત્રિત કરી શકાય છે તે દર્શાવ્યું અને ત્યારબાદ જીવંત ઉંદરના મગજમાં પણ આ પ્રકારનું નિયંત્રણ શક્ય બનાવ્યું. આ ટેકનિક આગળ વધીને ઓપ્ટોજેનેટિક્સ તરીકે ઓળખાઈ.
કોણ છે ત્રણેય નોબેલ વિજેતા?
કાર્લ ડીસેરોથ: તેઓ અમેરિકાની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં બાયોએન્જિનિયરિંગ તથા સાઇકિયાટ્રી અને બિહેવિયરલ સાયન્સના પ્રોફેસર છે.
પીટર હેગેમેન: તેઓ જર્મનીની હમ્બોલ્ટ યુનિવર્સિટી ઓફ બર્લિનમાં ન્યુરોસાયન્સના પ્રોફેસર છે.
જ્યોર્જ નાગેલ: તેઓ જર્મનીની યુનિવર્સિટી ઓફ વુર્ઝબર્ગમાં મોલેક્યુલર પ્લાન્ટ ફિઝિયોલોજીના પ્રોફેસર છે.
ન્યુરોસાયન્સમાં નવી દિશા
ઓપ્ટોજેનેટિક્સનો ઉપયોગ વિશ્વભરની પ્રયોગશાળાઓમાં મગજના ન્યુરલ સર્કિટ્સ, યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને વર્તનના અભ્યાસ માટે થઈ રહ્યો છે. સંશોધકો ન્યુરોલોજિકલ અને માનસિક વિકૃતિઓ સાથે જોડાયેલા મગજના સર્કિટ્સને સમજવા માટે પણ આ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. દૃષ્ટિ પુનઃસ્થાપિત કરવા જેવી સંભવિત તબીબી એપ્લિકેશન્સમાં પણ આ પદ્ધતિનો અભ્યાસ થઈ રહ્યો છે.આ વર્ષે ત્રણેય વિજેતાઓ વચ્ચે કુલ 12 મિલિયન સ્વીડિશ ક્રોનરની નોબેલ પુરસ્કાર રકમ સમાન રીતે વહેંચવામાં આવશે.
