ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ પર સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રતિબંધ બાદ રાજકીય ભંડોળમાં મોટો ઉછાળો. જાણો નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ દ્વારા ભાજપ, કોંગ્રેસ અને અન્ય પક્ષોને કેટલું દાન મળ્યું. વાંચો સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ.
નવી દિલ્હી, રવિવાર
સુપ્રીમ કોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદામાં ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ યોજનાને ગેરબંધારણીય ગણાવીને રદ કરી દીધી હતી. આ નિર્ણય બાદ એવી અપેક્ષા હતી કે રાજકીય ભંડોળની પ્રક્રિયામાં મોટા ફેરફારો આવશે. જોકે, તેના પછીના પ્રથમ નાણાકીય વર્ષના જે આંકડા સામે આવ્યા છે તે ખૂબ જ ચોંકાવનારા છે. ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ બંધ થતાં કોર્પોરેટ જગતે રાજકીય પક્ષોને ભંડોળ આપવા માટે ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટનો માર્ગ અપનાવ્યો છે, અને તેના દ્વારા દાનનો પ્રવાહ ત્રણ ગણો વધી ગયો છે.
ભંડોળમાં ત્રણ ગણો ઉછાળો: આંકડા ચોંકાવનારા
ચૂંટણી પંચને સુપરત કરાયેલા અહેવાલો મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં દેશના 9 મુખ્ય ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટોએ વિવિધ રાજકીય પક્ષોને કુલ 3,811 કરોડ રૂપિયાનું જંગી દાન આપ્યું છે. આ આંકડો પાછલા નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં મળેલા 1,218 કરોડ રૂપિયાના દાન કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો વધારે છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં, રાજકીય પક્ષો માટે ભંડોળનો પ્રવાહ ઘટવાને બદલે અનેકગણો વધી ગયો છે.
કયા પક્ષના હિસ્સામાં આવ્યું કેટલું ભંડોળ?
આ જંગી રકમની વહેંચણી પર નજર કરીએ તો, સત્તાધારી ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) સૌથી મોટી લાભાર્થી બની છે.
ભાજપ (BJP): પાર્ટીને કુલ દાનમાંથી સૌથી મોટો હિસ્સો એટલે કે 3,112 કરોડ રૂપિયા મળ્યા, જે કુલ ભંડોળના લગભગ 82% જેટલો છે.
કોંગ્રેસ (Congress): મુખ્ય વિરોધ પક્ષ કોંગ્રેસને લગભગ 299 કરોડ રૂપિયાનું ભંડોળ મળ્યું, જે કુલ દાનના આશરે 8% છે.
અન્ય પક્ષો: બાકીના તમામ રાજકીય પક્ષોને સંયુક્ત રીતે લગભગ 400 કરોડ રૂપિયા મળ્યા, જે કુલ દાનનો લગભગ 10% હિસ્સો છે.
પ્રુડન્ટ ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ: ભાજપનો સૌથી મોટો દાતા
આ વર્ષે ભાજપના સૌથી મોટા દાતા તરીકે પ્રુડન્ટ ઇલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ ઉભરી આવ્યું છે. આ એકલા ટ્રસ્ટે ભાજપને 2,180.07 કરોડ રૂપિયાનું દાન આપ્યું છે. પ્રુડન્ટ ટ્રસ્ટને જિંદાલ સ્ટીલ એન્ડ પાવર, મેઘા એન્જિનિયરિંગ, ભારતી એરટેલ, અરબિંદો ફાર્મા અને ટોરેન્ટ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓ તરફથી ભંડોળ મળ્યું હતું. જોકે આ ટ્રસ્ટે કોંગ્રેસ, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી જેવા અન્ય પક્ષોને પણ દાન આપ્યું છે, પરંતુ તેના કુલ દાનનો લગભગ 82% હિસ્સો ભાજપના ખાતામાં ગયો છે.
દેશમાં ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટની સ્થિતિ
અહેવાલો અનુસાર, હાલમાં દેશમાં કુલ 19 ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ નોંધાયેલા છે. જોકે, ચૂંટણી પંચની વેબસાઇટ પર 20મી ડિસેમ્બર સુધી માત્ર 13 ટ્રસ્ટની જ વિગતો ઉપલબ્ધ હતી. આ 13 માંથી 9 ટ્રસ્ટોએ દાન આપ્યાની જાણ કરી છે, જ્યારે જનહિત, પરિવર્તન, જય હિંદ અને જય ભારત નામના ચાર ટ્રસ્ટોએ આ વર્ષે કોઈ દાન આપ્યું નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય અને નવી પ્રણાલી
ઉલ્લેખનીય છે કે, સુપ્રીમ કોર્ટે 2024 માં ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ યોજનાને પારદર્શિતાના અભાવે રદ કરી હતી. હવે નવા નિયમો મુજબ, કોઈપણ કંપની કે વ્યક્તિ ચેક, ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ, UPI અથવા બેંક ટ્રાન્સફર દ્વારા સીધા રાજકીય પક્ષોને દાન આપી શકે છે. આ તમામ દાનની વિગતો રાજકીય પક્ષોએ ચૂંટણી પંચને ફરજિયાતપણે આપવાની રહે છે. આ નિર્ણય બાદ ઈલેક્ટોરલ ટ્રસ્ટ રાજકીય ભંડોળ માટે એક મુખ્ય અને પ્રમાણમાં પારદર્શક માર્ગ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
