MiG-21 ની વિદાય એક ઐતિહાસિક ક્ષણ છે, જે ભારતીય વાયુસેનાના આધુનિકીકરણ તરફના પગલાને દર્શાવે છે. હવે નજર તેજસ Mk1A પર છે, જે ભારતીય વાયુસેનાને ભવિષ્યની જરૂરિયાતો માટે તૈયાર કરશે.
નવી દિલ્હી, બુધવાર
ભારતીય વાયુસેનાનું સૌથી જૂનું અને ઐતિહાસિક MiG-21 ફાઈટર જેટ 19 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ વિદાય લઈ રહ્યું છે. 23 સ્ક્વોડ્રન એક ખાસ કાર્યક્રમ યોજીને આ પ્લેનને સત્તાવાર રીતે નિવૃત્તિ આપશે. 1963માં પહેલીવાર ભારતીય વાયુસેનામાં સામેલ થયેલું MiG-21 ભારતનું પ્રથમ સુપરસોનિક જેટ હતું. 62 વર્ષ સુધી તેણે દેશની વાયુસેનાની તાકાતને મજબૂત કરી. જોકે, તેની નિવૃત્તિથી વાયુસેનાની સ્ક્વોડ્રન સંખ્યા 29 સુધી સીમિત રહેશે, જે 1965 ના યુદ્ધના સમય કરતાં પણ ઓછી છે.
શા માટે થઈ રહી છે MiG-21 ની વિદાય?
MiG-21 એ 1950-1960 ના દાયકાનું વિમાન છે, જે આજના અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી સામે જૂનું પડી રહ્યું છે. તેના નિવૃત્તિના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે.
જૂની ટેકનોલોજી: આજના યુગમાં તેની ટેકનોલોજી જૂની થઈ ગઈ છે, જેના કારણે તેનું સંચાલન અને જાળવણી મુશ્કેલ બની ગઈ છે.
અકસ્માતોની વધતી સંખ્યા: છેલ્લા 60 વર્ષમાં 400થી વધુ MiG-21 પ્લેન ક્રેશ થયા છે, જેમાં 200થી વધુ પાયલટોએ જીવ ગુમાવ્યો છે. 2010 પછી તો 20થી વધુ MiG-21 ક્રેશ થયા છે. પાયલટની ભૂલો, તાલીમનો અભાવ, અને પક્ષીઓ અથડાવા જેવી ઘટનાઓ પણ દુર્ઘટનાઓનું કારણ બની છે.
જાળવણીમાં મુશ્કેલી: જૂની ટેકનિક હોવાને કારણે તેનું મેન્ટેનન્સ કરવું મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ બન્યું છે.
વર્તમાન સ્થિતિ: હવે માત્ર 2 સ્ક્વોડ્રન સક્રિય
ભારતીય વાયુસેનાએ 2025 સુધીમાં બધા MiG-21 વિમાનોને નિવૃત્ત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. અગાઉ તેની પાસે ચાર સ્ક્વોડ્રન હતા, પરંતુ હવે ફક્ત બે જ સક્રિય છે:
નં. 3 સ્ક્વોડ્રન (કોબ્રા): બિકાનેરમાં નાલ એરબેઝ ખાતે તૈનાત છે.
નં. 23 સ્ક્વોડ્રન (પેન્થર્સ): સુરતગઢ ખાતે તૈનાત છે. આ સ્ક્વોડ્રન પણ 19 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ ચંદીગઢમાં નિવૃત્ત થશે.
ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2022-23માં નંબર 4 સ્ક્વોડ્રન (યુરિયલ્સ) અને નંબર 51 સ્ક્વોડ્રન (તલવારબાજી) નિવૃત્ત થયા હતા. બાકીના 26-31 MiG-21 બાયસન વિમાનો 2025ના અંત સુધીમાં નિવૃત્ત થશે. 23 સ્ક્વોડ્રનનો ચંદીગઢમાં યોજાનારો સમારોહ MiG-21ની છેલ્લી ઔપચારિક ઉડાનને ચિહ્નિત કરશે.
ભારતને ક્યારે મળશે તેજસ Mk1A?
MiG-21 ને તેજસ Mk1A સાથે બદલવાની યોજના છે, પરંતુ કેટલાક કારણોસર તેની ડિલિવરીમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે:
તેજસનું એન્જિન અમેરિકાથી આવે છે. સપ્લાય ચેઇનમાં મુશ્કેલીને કારણે તેની ડિલિવરી માર્ચ 2024 માં થવાની હતી, જે હવે માર્ચ 2025 માં થઈ છે. આશા છે કે માર્ચ 2026 સુધીમાં દર મહિને 2 એન્જિન મળશે. તેજસ Mk1A તૈયાર છે, પરંતુ એન્જિનના અભાવે તેનું મોટા પાયે પ્રોડક્શન થઈ શક્યું નથી. HALએ બેંગલુરુમાં 16 અને નાસિકમાં 24 વિમાનો માટે ઉત્પાદન લાઇન શરૂ કરી છે. તેજસ Mk1Aમાં નવી સિસ્ટમો (જેમ કે AESA રડાર, ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ પ્રણાલીઓ) ઉમેરવામાં આવી હતી, જેના પરીક્ષણમાં સમય લાગ્યો. તેની પ્રથમ ઉડાન માર્ચ 2024 માં હતી.
