આ નિર્ણય ખરેખર નવજાત શિશુના માતા-પિતા માટે એક મોટી રાહત છે અને સરકારી સેવાઓને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
અમદાવાદ, સોમવાર
ભારતમાં નવજાત શિશુના જન્મ પ્રમાણપત્ર મેળવવાની પ્રક્રિયામાં સરકારે એક ક્રાંતિકારી ફેરફાર કર્યો છે. ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ દ્વારા 12 જૂન, 2025ના રોજ જાહેર કરાયેલી એક સત્તાવાર નોટિસ મુજબ, હવે તમામ હોસ્પિટલો, ખાસ કરીને સરકારી હોસ્પિટલો માટે ફરજિયાત રહેશે કે બાળકના જન્મ પછી માતાને હોસ્પિટલમાંથી રજા આપવામાં આવે તે પહેલાં જ જન્મ પ્રમાણપત્ર ઈશ્યુ કરી દેવામાં આવે.
શા માટે આ ફેરફાર જરૂરી હતો?
લાંબા સમયથી જન્મ પ્રમાણપત્ર આપવાની પ્રક્રિયામાં અનેક ગેરરીતિઓ અને વિલંબની ફરિયાદો હતી. ભૂતકાળમાં, રજિસ્ટ્રાર ઓફિસે સરકારી અને પ્રાઈવેટ હોસ્પિટલોને કાયદાનું પાલન ન કરવા બદલ ચેતવણી પણ આપી હતી. ઘણા કિસ્સાઓમાં, લગભગ 10% જન્મોની તો નોંધણી જ થતી નહોતી, જે એક ગંભીર ચિંતાનો વિષય હતો. આ ઉપરાંત, સામાન્ય લોકોને સમયસર બર્થ સર્ટિફિકેટ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી. આ બધા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, સામાન્ય લોકોની સુવિધા વધારવા અને રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ વધારવા માટે આ નવો નિર્દેશ જારી કરવામાં આવ્યો છે.
નવા નિયમથી શું બદલાયું?
જન્મ અને મૃત્યુ નોંધણી અધિનિયમ 1969ની કલમ 12 હેઠળ ભારતમાં જન્મ પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે છે. આ કાયદામાં 2023માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. નવા નિર્દેશ મુજબ, બાળકના જન્મની નોંધણી પૂર્ણ થયા પછી, રજિસ્ટ્રારે સાત દિવસની અંદર ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા અન્ય માધ્યમથી કલમ 8 અને 9 હેઠળ જન્મ પ્રમાણપત્ર જારી કરવું પડશે. સૌથી મહત્વનો બદલાવ એ છે કે, બાળકની માતાને હોસ્પિટલમાંથી ડિસ્ચાર્જ મળે તે પહેલાં જ પ્રમાણપત્ર સોંપી દેવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવું ફરજિયાત બન્યું છે.
સામાન્ય લોકોને કેવી રીતે મળશે સુવિધા?
આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ સામાન્ય લોકોને સુવિધા પૂરી પાડવાનો છે. હવે માતાને હોસ્પિટલમાંથી રજા મળતા પહેલાં જ બાળકનું બર્થ સર્ટિફિકેટ હાથમાં મળી જશે. આનાથી તેમને પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે અલગથી દોડધામ કરવી નહીં પડે. ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલે જણાવ્યું છે કે આ પગલાથી નોંધણી પ્રક્રિયા સરળ બનશે અને લોકોનો તેના પર વિશ્વાસ વધશે. તાજેતરના વર્ષોમાં જન્મ પ્રમાણપત્રનું મહત્વ ખૂબ વધી ગયું છે, કારણ કે તે વિવિધ સરકારી યોજનાઓ અને ઓળખપત્રો માટે પાયાનો દસ્તાવેજ છે.
આ સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરશે?
આ નવો નિર્દેશ દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે છે, જેમાં તમામ સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલોનો સમાવેશ થાય છે. સરકારી હોસ્પિટલો, સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો પહેલેથી જ નોંધણી એકમો તરીકે કાર્યરત છે. હવે આ એકમોના રજિસ્ટ્રારને ખાસ ટ્રેનિંગ આપવામાં આવશે અને જાગૃતિ કેળવવામાં આવશે, જેથી બર્થ સર્ટિફિકેટ શક્ય તેટલી ઝડપથી જારી કરી શકાય.
જૂની પ્રક્રિયા શું હતી?
અગાઉ, 1 ઓક્ટોબર, 2023થી કેન્દ્ર સરકારના પોર્ટલ પર તમામ સંસ્થાકીય જન્મોની નોંધણી કરવાની જોગવાઈ અમલમાં આવી હતી. આ સુધારા પહેલાં દરેક રાજ્ય પોતાના સ્તરે ડેટા તૈયાર કરતું હતું અને પછી તેને ગૃહ મંત્રાલયને મોકલતું હતું. પરંતુ હવે, તમામ ડેટા સીધો કેન્દ્રીય પોર્ટલ પર દાખલ થાય છે. આ કેન્દ્રીયકૃત ડેટાનો ઉપયોગ સચોટ મતદારયાદી, રેશનકાર્ડ અને રાષ્ટ્રીય વસ્તી રજિસ્ટર જેવા અન્ય સરકારી રેકોર્ડ્સ જાળવવા માટે થાય છે. નવા નિયમથી આ પ્રક્રિયા વધુ સુવ્યવસ્થિત બનશે.
