અમેરિકા-ઈરાન તણાવથી હોર્મુઝની ખાડીમાં ઊભા થયેલા જોખમ વચ્ચે ભારતે મોટો નિર્ણય લીધો છે. ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા ભારત ફરી રશિયા પાસેથી LNG ખરીદશે. જાણો આ સંપૂર્ણ ડીલ અને તેની વૈશ્વિક અસરો.
નવી દિલ્હી, શુક્રવાર
અત્યારે આખી દુનિયામાં જિઓ-પોલિટિકલ ટેન્શન ચાલી રહ્યું છે, જેની સીધી અસર ગ્લોબલ એનર્જી માર્કેટ પર પડી રહી છે. ખાસ કરીને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સતત વધી રહેલા સૈન્ય તણાવને લીધે ‘હોર્મુઝની ખાડી’ (Strait of Hormuz) ના જળ માર્ગમાંથી વેપારી જહાજોનું પસાર થવું અત્યંત જોખમી બની ગયું છે. આ પરિસ્થિતિને જોતા ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને અકબંધ રાખવા માટે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. ભારતે ફરી એકવાર રશિયા પાસેથી લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસની ખરીદી શરૂ કરવાની પૂરી તૈયારી કરી લીધી છે. આ માટે ભારતે અમેરિકન સરકારનો પણ સંપર્ક કર્યો છે અને વેપારી પ્રતિબંધોમાંથી ખાસ મુક્તિ (છૂટછાટ) માંગ્યાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે.
રશિયા સાથે ફરી શરૂ થઈ વાતચીત
તમને જણાવી દઈએ કે જ્યારથી યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું છે, ત્યારથી પશ્ચિમી દેશોના દબાણ અને પ્રતિબંધોને કારણે ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો સીધો LNG પુરવઠો બંધ થઈ ગયો હતો. પરંતુ, વર્તમાન સંજોગો જોતા બંને દેશોએ આ પુરવઠો ફરીથી શરૂ કરવા માટે સહમતિ દર્શાવી છે. મળતી માહિતી મુજબ, જો ભારત સરકાર આ દિશામાં અંતિમ નિર્ણય લેશે, તો આગામી થોડા જ સપ્તાહોમાં આ નવી ડીલ ફાઈનલ થઈ શકે છે. જોકે, રશિયાના ઊર્જા સેક્ટર પર પશ્ચિમી દેશોએ આકરા પ્રતિબંધો લગાવ્યા હોવાથી, આ ડીલ ટેકનિકલ રીતે તે પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન ગણાઈ શકે છે, અને એટલે જ ભારતે અમેરિકા પાસે પહેલેથી જ મંજૂરી માંગી છે.
19 માર્ચની ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં લેવાયો હતો નિર્ણય
આ સમગ્ર મામલે એક મોટી ડેવલપમેન્ટ નવી દિલ્હીમાં જોવા મળી હતી. 19 માર્ચના રોજ ભારતના પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરી અને રશિયાના ડેપ્યુટી એનર્જી મિનિસ્ટર પાવેલ સોરોકિન વચ્ચે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી. આ હાઈ-લેવલ મીટિંગમાં જ બંને દેશો વચ્ચે LNG કરારની શક્યતાઓ પર ઊંડી ચર્ચા થઈ હતી અને સહમતિ પણ બની હતી. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત સરકારે પોતાના સ્થાનિક ઊર્જા આયાતકારોને (Local Importers) પણ ગ્રીન સિગ્નલ આપી દીધું છે કે તેઓ રશિયન LNG ની ખરીદી માટે તૈયારી રાખે.
નવો સોદો શા માટે મોંઘો સાબિત થશે?
ભારત ભલે અમેરિકા પાસેથી પ્રતિબંધોમાંથી મુક્તિ મેળવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ નવો કરાર ભારત માટે આર્થિક રીતે થોડો મોંઘો પડી શકે છે.
જૂના કરાર સાથે સરખામણી: વર્ષ 2012 માં ભારતની કંપની GAIL અને રશિયાની ગેઝપ્રોમ વચ્ચે લાંબા ગાળાનો કરાર થયો હતો. તે સમયની સરખામણીમાં હાલનો નવો કરાર ભારત માટે ઓછો ફાયદાકારક રહેશે.
વેચનારનું બજાર (Seller’s Market): હાલમાં વૈશ્વિક બજારમાં ગેસની માંગ વધુ છે અને પુરવઠો ઓછો છે. જ્યારે પણ આવી સ્થિતિ સર્જાય છે, ત્યારે બજાર પર વેચનારનું પ્રભુત્વ રહે છે. આ ‘સેલર્સ માર્કેટ’ ની સ્થિતિને કારણે ભારતને નવો સોદો ઊંચા ભાવે જ કરવો પડશે.
માત્ર LNG જ નહીં, રશિયન ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદીમાં પણ જંગી વધારો
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે હોર્મુઝની ખાડીના રસ્તેથી આવતો ક્રૂડ ઓઈલનો સપ્લાય પણ ખોરવાયો છે. આ અડચણોને પહોંચી વળવા ભારતે સ્માર્ટ રણનીતિ અપનાવીને રશિયન ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદી ખૂબ વધારી દીધી છે. આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, ફેબ્રુઆરી મહિનાના અંતમાં શરૂ થયેલા આ તણાવ બાદ ભારતે રશિયા પાસેથી લગભગ 50 થી 60 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદી કરી લીધી છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ નિયંત્રણમાં રહે તે હેતુથી અમેરિકાએ પણ ભારતને આ ખરીદી કરવા માટે 30 દિવસની ખાસ છૂટ આપી છે.
મધ્ય-પૂર્વના સંઘર્ષે ગ્લોબલ ગેસ માર્કેટને હચમચાવી દીધું
મધ્ય-પૂર્વ (Middle East) માં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને સંઘર્ષની અસર માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ તેણે આખા વૈશ્વિક LNG માર્કેટને અસ્થિર કરી દીધું છે. કતાર અને યુએઈ (UAE) જેવા ઊર્જા પૂરી પાડતા મુખ્ય દેશોમાં મહત્વના એનર્જી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મોટું નુકસાન પહોંચ્યું છે. આ નુકસાનને કારણે ભવિષ્યમાં ગેસનું ઉત્પાદન અને તેનો સપ્લાય કેવી રીતે જળવાશે, તે એક મોટી ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે.
લાંબા ગાળા સુધી રહેશે ઊર્જા કટોકટીની અસર
ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં જે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન થયું છે, તેને ફરીથી પહેલા જેવું (પુનઃસ્થાપિત) કરવામાં 3 થી 5 વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગી શકે છે.
આ ગંભીરતાને જોતા S&P ગ્લોબલ અને ICIS જેવી મોટી રિસર્ચ અને કન્સલ્ટન્સી સંસ્થાઓએ ભવિષ્યના વૈશ્વિક પુરવઠાના અંદાજમાં મોટો ઘટાડો નોંધાવ્યો છે. આ ઘટાડો આશરે 500 LNG કાર્ગો જેટલો મોટો છે. આ આંકડો કેટલો મોટો છે તે સમજવા માટે એમ કહી શકાય કે, આટલો ગેસ જાપાનની આખા વર્ષની કુલ આયાતના અડધા જેટલો થાય છે, અથવા તો પાડોશી દેશ બાંગ્લાદેશની 5 વર્ષની ગેસની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે તેટલો થાય છે!
વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો શોધવા ભારતની મજબૂરી અને પ્રાથમિકતા
આ તમામ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત પોતાની ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે માત્ર કોઈ એક દેશ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે અનેક દેશો સાથે સતત ચર્ચા કરી રહ્યું છે.
ભારત દેશની વસ્તી અને ઉદ્યોગોને જોતા અહીં મોટા પ્રમાણમાં LPG અને LNG ની આયાત કરવી પડે છે. આથી, વર્તમાન સમયમાં દુનિયાભરમાંથી વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો (Alternative Sources) શોધીને ત્યાંથી ખરીદી વધારવી એ ભારત સરકારની સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે.
અહીં એ વાત નોંધવી પણ જરૂરી છે કે ભારત રશિયા પાસેથી લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) ની પણ આયાત કરે છે. LPG નો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઘરોમાં રસોઈ બનાવવા માટે થાય છે અને તે સામાન્ય નાગરિકોની જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુ છે. આ જ કારણથી અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોએ રશિયાના LPG સપ્લાય પર કોઈ સીધા પ્રતિબંધો લગાવ્યા નથી. એકંદરે, હોર્મુઝની ખાડીનું સંકટ હોય કે રશિયા પરના પ્રતિબંધો, ભારત પોતાની કૂટનીતિ અને યોગ્ય વિદેશ નીતિ દ્વારા દેશમાં ઊર્જાની અછત ન સર્જાય તે માટે સતત અને સફળ પ્રયાસો કરી રહ્યું છે.
