1 જૂને વિશ્વ દૂધ દિવસ છે. દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારત 25% હિસ્સા સાથે દુનિયામાં નંબર 1 છે, જ્યારે ગુજરાત ચોથા ક્રમે છે. જાણો અમૂલ AI અને શ્વેતક્રાંતિ 2.0 વિશે.
અમદાવાદ, સોમવાર
દર વર્ષે 1 જૂનના રોજ આખી દુનિયામાં વિશ્વ દૂધ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ આપણા રોજિંદા ખોરાકમાં દૂધનું મહત્વ સમજાવવાનો અને ડેરી ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આજે દૂધ માત્ર પીવા પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ પશુપાલન સાથે જોડાયેલા કરોડો પરિવારોની આવકનો સૌથી મોટો અને મજબૂત આધાર બની ગયું છે. આવતીકાલે જ્યારે વિશ્વ દૂધ દિવસ ઉજવાશે, ત્યારે ચાલો જાણીએ દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાતની સ્થિતિ શું છે.
દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારતનો વૈશ્વિક ડંકો
આપણા માટે ગર્વની વાત છે કે વર્ષ 1998થી દૂધ ઉત્પાદન અને ડેરી વિકાસમાં ભારત આખી દુનિયામાં પહેલા નંબરે છે. આજે આપણો દેશ દર વર્ષે 247 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન કરે છે, જે દુનિયાના કુલ દૂધ ઉત્પાદનનો 25 ટકા જેટલો મોટો હિસ્સો છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં દેશના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં 69 ટકાનો જંગી વધારો જોવા મળ્યો છે. હાલમાં આ ઉત્પાદન દર વર્ષે 5.5 ટકાના દરે વધી રહ્યું છે. દેશની કુલ GDP માં ડેરી સેક્ટરનો ફાળો લગભગ 5 ટકા જેટલો છે. દેશમાં માથાદીઠ દૂધની ઉપલબ્ધતા પણ છેલ્લા એક દાયકામાં 52 ટકા વધી છે, જે આજે 485 ગ્રામ પ્રતિ દિવસ થઈ ગઈ છે.
ગુજરાતની શ્વેતક્રાંતિ 2.0: દૂધ ઉત્પાદનમાં રાજ્ય ચોથા ક્રમે
ભારતના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં ગુજરાત 7.78 ટકા જેટલો મહત્વનો હિસ્સો આપે છે. ગુજરાત આજે વાર્ષિક 19 મિલિયન ટનથી વધુ દૂધનું ઉત્પાદન કરી રહ્યું છે અને તે દેશમાં ચોથા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. છેલ્લા બે દાયકા (20 વર્ષ) ની વાત કરીએ તો, રાજ્યના દૂધ ઉત્પાદનમાં 12.5 મિલિયન ટનનો રેકોર્ડબ્રેક વધારો થયો છે. આ સમયગાળામાં સરેરાશ વિકાસ દર 9.30 ટકા રહ્યો છે. ગુજરાતમાં એક વ્યક્તિ માટે દૂધની ઉપલબ્ધતા છેલ્લા એક દાયકામાં 48 ટકા વધીને રોજની 730 ગ્રામ થઈ છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (485 ગ્રામ) કરતાં ઘણી વધારે છે.
પશુઓ માટે આરોગ્યની મજબૂત સુવિધાઓ
વધુ અને ગુણવત્તાયુક્ત દૂધ મેળવવા માટે પશુઓનું સ્વસ્થ રહેવું અત્યંત જરૂરી છે. ગુજરાતમાં હાલ પોણા ત્રણ કરોડ જેટલા પશુઓને આરોગ્ય રક્ષા કવચ પૂરું પાડવામાં આવી રહ્યું છે. રાજ્યમાં 1,137 પશુ દવાખાના અને 564 પ્રાથમિક પશુ સારવાર કેન્દ્રો આવેલા છે. ગામડાઓમાં ઘરે-ઘરે જઈને પશુઓની સારવાર કરવા માટે 587 ફરતા પશુ દવાખાના કામ કરી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત 34 વિવિધલક્ષી પશુ દવાખાના અને પશુ રોગ તપાસ માટે 21 એકમો છે. પશુઓની રક્ષા માટે કુલ 4,710 રજિસ્ટર્ડ પશુ ડૉક્ટરો કાર્યરત છે.
પશુપાલનમાં આધુનિક ટેકનોલોજી અને અમૂલ AIનો સમન્વય
હવે પશુપાલનમાં પણ આધુનિક ટેકનોલોજી આવી ગઈ છે. ગુજરાતમાં પશુપાલકોને સેક્સ્ડ સીમેન ડોઝ ખૂબ જ નજીવા દરે આપવામાં આવે છે, જેનો ફાયદો એ છે કે 90 ટકા કિસ્સાઓમાં વાછરડીનો જ જન્મ થાય છે. આ સાથે પશુઓમાં આધુનિક IVF ટેકનોલોજી અપનાવવા માટે પણ સરકાર સબસીડી આપે છે.
સૌથી મોટી ડિજિટલ ક્રાંતિ ફેબ્રુઆરી 2026 માં આવી, જ્યારે અમૂલ AI લોન્ચ કરવામાં આવ્યું. આ પહેલ હેઠળ પશુપાલકો માટે 24×7 ડિજિટલ માર્ગદર્શક તરીકે સરલાબેન નામનું AI સહાયક શરૂ કરાયું છે. ગુજરાતના 36 લાખથી વધુ ખેડૂતો અને દૂધ ઉત્પાદકો હવે તેમના ફોન પર પશુઓનું સ્વાસ્થ્ય, સંતુલિત પોષણ અને સરકારી યોજનાઓની વૈજ્ઞાનિક માહિતી આંગળીના ટેરવે મેળવી શકે છે.
ડેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કરોડો રૂપિયાની આર્થિક સહાય
નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર ડેરી ડેવલપમેન્ટ હેઠળ છેલ્લા 5 વર્ષમાં 1,606 બલ્ક મિલ્ક કુલર, 3,233 ઓટોમેટિક મિલ્ક કલેક્શન સિસ્ટમ અને દૂધમાં ભેળસેળ પકડતા 1,212 મશીનો માટે 239.73 કરોડ રૂપિયાની સહાય આપવામાં આવી છે. એનીમલ હસબન્ડરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ હેઠળ વિવિધ ડેરીઓના 3,425.57 કરોડ રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સ સામે 2,691.29 કરોડ રૂપિયાની લોન પર વ્યાજ સહાય મંજૂર કરાઈ છે. દૂધ સંઘોને તેમના રોજબરોજના કામકાજની લોન પર વ્યાજ સહાય પેટે છેલ્લા 5 વર્ષમાં 573.77 કરોડ રૂપિયાની સહાય અપાઈ છે, જેનો સીધો લાભ લાખો પશુપાલકોને મળ્યો છે. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તારના જૂનાગઢ, જામનગર, સુરેન્દ્રનગર, મોરબી અને પોરબંદરના દૂધ સંઘોમાં 78.06 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ માટે છેલ્લા 3 વર્ષમાં 23.09 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે.
વિશ્વ દૂધ દિવસ માત્ર એક ઉજવણી નથી, પરંતુ એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ડેરી ઉદ્યોગ આપણા અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે. ભારત અને ગુજરાત જે રીતે આધુનિક ટેકનોલોજી, AI અને માળખાગત સુવિધાઓમાં રોકાણ કરીને આગળ વધી રહ્યા છે, તે જોતાં આવનારા સમયમાં ડેરી સેક્ટર નવી ઊંચાઈઓ સર કરશે તેમાં કોઈ બેમત નથી.
