ગુજરાત સરકારના ગ્રીન ગુજરાત મિશન છતાં રાજ્ય 33%ના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકથી ઘણું પાછળ છે. જાણો વર્તમાન ગ્રીન કવરની સ્થિતિ, સરકારના પ્રયાસો અને 42,340 ચોરસ કિલોમીટરની મોટી ઘટ પાછળના પડકારો અને કારણો.
ગાંધીનગર, ગુરૂવાર
ગ્રીન ગુજરાતના નારા સાથે રાજ્ય સરકાર વર્ષોથી વૃક્ષારોપણ અને વન સંરક્ષણ માટે કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરી રહી છે. જોકે, સરકારી આંકડા અને જમીની હકીકત વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતના વન સર્વેક્ષણ (FSI)ના રિપોર્ટ મુજબ, ગુજરાત હરિયાળીના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકને પહોંચી વળવા માટે હજું પણ 42,340 ચોરસ કિલોમીટર જેટલું પાછળ છે.
આંકડા શું કહે છે? લક્ષ્યાંક અને વાસ્તવિકતા
રાષ્ટ્રીય વન નીતિ (1988) સ્પષ્ટપણે કહે છે કે કોઈપણ રાજ્યની કુલ જમીનના 33% ભાગ પર જંગલો અને વૃક્ષો હોવા જોઈએ. ચાલો જોઈએ ગુજરાત આ મામલે ક્યાં ઊભું છે:
* ગુજરાતનો કુલ વિસ્તાર: 1,96,024 ચોરસ કિલોમીટર
* જરૂરી ગ્રીન કવર (33% મુજબ): 64,688 ચોરસ કિલોમીટર
* હાલમાં ઉપલબ્ધ ગ્રીન કવર: 22,348 ચોરસ કિલોમીટર (કુલ વિસ્તારના માત્ર 11.40%)
* કેટલી ઘટ છે?: 42,340 ચોરસ કિલોમીટર
આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે સરકારી દાવાઓ છતાં, ગુજરાત જરૂરી ગ્રીન કવરના ત્રીજા ભાગને જ માંડ-માંડ પહોંચી શક્યું છે.
સરકારના પ્રયાસો અને યોજનાઓ
એવું નથી કે સરકાર પ્રયાસ નથી કરી રહી. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં વનીકરણ માટે મોટા પાયે કામગીરી થઈ છે:
* કુલ વાવેતર: લગભગ 2,23,908 હેક્ટર (આશરે 2,239 ચોરસ કિલોમીટર) વિસ્તારમાં વૃક્ષારોપણ થયું.
* મિષ્ટી યોજના: દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં મેન્ગ્રુવ્સના જંગલોને બચાવવા અને વધારવા માટે 34,242 હેક્ટરમાં વાવેતર કરવામાં આવ્યું.
* બન્ની ઘાસનું વાવેતર: કચ્છના પશુપાલકો માટે 5,000 હેક્ટરમાં ખાસ ઘાસનું વાવેતર કરાયું.
* આદિવાસીઓને મદદ: વન આધારિત રોજગારીને પ્રોત્સાહન આપવા 158 લાખ વાંસનું વિતરણ કરાયું.
આ પ્રયાસોને કારણે 2017 થી 2021 વચ્ચે રાજ્યના ગ્રીન કવરમાં 422 ચોરસ કિલોમીટરનો વધારો પણ થયો છે. પરંતુ આ ગતિ લક્ષ્યાંકને પહોંચી વળવા માટે પૂરતી નથી.
તો પછી ગ્રીન કવર વધતું કેમ નથી? મુખ્ય કારણો
ગુજરાતનું ગ્રીન કવર લક્ષ્યાંકથી પાછળ રહેવા પાછળ કેટલાક મોટા કારણો જવાબદાર છે:
1. ઔદ્યોગિક વિકાસ અને શહેરીકરણ: ગુજરાત એક ઔદ્યોગિક રાજ્ય છે. નવા ઉદ્યોગો, રોડ-રસ્તા, બંદરો અને શહેરોના વિસ્તરણ માટે મોટા પ્રમાણમાં વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢવામાં આવે છે. વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ પર્યાવરણના ભોગે થતો વિકાસ લાંબા ગાળે નુકસાનકારક છે.
2. વાવેલા રોપાઓ ટકતા નથી: સરકાર લાખો રોપાઓ વાવવાના આંકડા તો આપે છે, પરંતુ વાવ્યા પછી તેની યોગ્ય દેખભાળ (પાણી, સુરક્ષા, ખાતર)ના અભાવે મોટાભાગના રોપાઓ ઉછરતા પહેલાં જ નાશ પામે છે. આ કારણે વાવેતરના આંકડા મોટા દેખાય છે, પણ જમીન પર હરિયાળી વધતી નથી.
3. ખેતીની બદલાયેલી પદ્ધતિ: ખેડૂતો હવે એવા વૃક્ષો વાવવાનું પસંદ કરે છે જે ઝડપથી મોટા થાય અને આર્થિક ફાયદો આપે (જેમ કે નીલગિરી). આ વૃક્ષો પર્યાવરણને એટલો ફાયદો નથી પહોંચાડતા જેટલા દેશી અને કુદરતી જંગલો પહોંચાડે છે.
4. પશુઓ દ્વારા થતું નુકસાન: ગામડાઓમાં ખુલ્લામાં ચરતા પશુઓ નવા વાવેલા નાના છોડને ખાઈ જાય છે અથવા નુકસાન પહોંચાડે છે, જેના કારણે તે મોટા થઈ શકતા નથી.
નિષ્ણાતોના મતે, હવે સરકારે માત્ર રોપાઓ વાવવાના આંકડા પર નહીં, પરંતુ તેમાંથી કેટલા વૃક્ષો મોટા થયા તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. રૂ. 3,140 કરોડના બજેટનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને ગાઢ જંગલો અને સામાજિક વનીકરણને પ્રોત્સાહન આપવાની સખત જરૂર છે. જો આ દિશામાં નક્કર પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો ગ્રીન ગુજરાતનું સપનું માત્ર કાગળ પર જ રહી જશે.
