કચ્છના રણમાંથી મળેલી વનસ્પતિની નવી ઉપજાતિ ‘હેલિએન્થમમ કચ્છીકમ’ ને વૈશ્વિક માન્યતા મળી છે, પરંતુ માત્ર 75 છોડ જ બચ્યા હોવાથી તે લુપ્ત થવાના ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહી છે.
કચ્છના અફાટ રણપ્રદેશમાંથી વિજ્ઞાન જગત માટે એક અત્યંત ગૌરવપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક સમાચાર સામે આવ્યા છે. દાયકાભરના સઘન વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ બાદ કચ્છમાંથી વનસ્પતિની એક નવી ઉપજાતિ મળી આવી છે, જેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સત્તાવાર માન્યતા પ્રાપ્ત થઈ છે. આ નવી ઉપજાતિને કચ્છના નામ પરથી ‘હેલિએન્થમમ સીટ્રીનમ સબસ્પિસીઝ કચ્છીકમ’ (Helianthemum citrinum subsp. kacchicum) નામ આપવામાં આવ્યું છે.
સંશોધનની સફર: 10 વર્ષની ભગીરથ મહેનત
આ સિદ્ધિનું નેતૃત્વ ગાંધીનગરની સરકારી વિજ્ઞાન કોલેજના સહાયક પ્રાધ્યાપક ડો. રોહિતકુમાર એમ. પટેલ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં સૌપ્રથમ આ વનસ્પતિની હાજરી નોંધાયા બાદ, ભારત અને સ્પેનના વૈજ્ઞાનિકોએ ૧૦ વર્ષ સુધી તેના પર ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો.
-
વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ: ડીએનએ એનાલિસિસ, રંગસૂત્રો અને બાહ્ય લક્ષણોના અભ્યાસ દ્વારા સાબિત થયું કે આ પ્રજાતિ વિશ્વની અન્ય તમામ જ્ઞાત પ્રજાતિઓથી તદ્દન અલગ છે.
-
આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ: આ સંશોધનમાં સ્પેનની ‘યુનિવર્સિટી ઓફ સેવિલ’ અને ‘યુનિવર્સિટી કોમ્પ્લુટેન્સે મેડ્રિડ’ના વૈજ્ઞાનિકો પણ જોડાયા હતા, જેનું પ્રકાશન વિશ્વપ્રસિદ્ધ બોટનિકલ જર્નલ ‘ફિટોક્સા’ (Phytotaxa) માં થયું છે.
ઐતિહાસિક જોડાણ અને સંશોધનના તારણો
સંશોધનનું સૌથી રસપ્રદ પાસું એ છે કે, આ વનસ્પતિના પૂર્વજો આશરે ૧.૨ લાખ વર્ષ અગાઉ દક્ષિણ અરબી દ્વીપકલ્પમાંથી પ્રસાર પામીને ભારતીય ભૂમિ પર પહોંચ્યા હતા. આ શોધ ભારત અને અરેબિયન ક્ષેત્ર વચ્ચેના પ્રાચીન જૈવિક સંબંધો પર નવો પ્રકાશ પાડે છે.
અસ્તિત્વ સામે ગંભીર સંકટ
એક તરફ આ શોધે વૈશ્વિક સ્તરે કચ્છનું નામ રોશન કર્યું છે, તો બીજી તરફ આ વનસ્પતિ લુપ્ત થવાના આરે છે.
-
મર્યાદિત વસવાટ: આ વનસ્પતિ માત્ર કચ્છના લખપત તાલુકાના લક્ષ્મીરાણી, ગોંધાતડ ડેમ અને નારાયણ સરોવર વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે.
-
ચિંતાજનક આંકડા: હાલમાં તેના માત્ર ૭૫ જેટલા જ છોડ બચ્યા છે.
-
જોખમો: લાઈમસ્ટોન માઈનિંગ અને વસવાટમાં થતા ઘટાડાને કારણે તેને ‘રેડ ડેટા બુક’માં ‘ક્રિટિકલી એન્ડેન્જર્ડ’ (Critically Endangered – લુપ્તપ્રાય) શ્રેણીમાં મૂકવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભલામણ કરવામાં આવી છે.
સંરક્ષણની તાતી જરૂરિયાત
અગાઉ ‘મીઠા ગૂગળ’ જેવી દુર્લભ વનસ્પતિ શોધી ચૂકેલા ડો. રોહિત પટેલના મતે, ભારતના શુષ્ક પ્રદેશોમાં હજુ પણ ઘણી અજાણી વનસ્પતિઓ છે જે સંશોધન માગી રહી છે. આ અમૂલ્ય વનસ્પતિને બચાવવી એ હવે સ્થાનિક તંત્ર અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓની નૈતિક જવાબદારી બની ગઈ છે.
