ભારતમાં કાગળના નોટોના સ્થાને પ્લાસ્ટિક (પૉલિમર) કરન્સી લાવવાની તૈયારીઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. RBI ની વિંગે ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે, વાંચો સંપૂર્ણ વિગત.
આજના UPI ના જમાનામાં લોકો રોકડ બહુ ઓછી રાખે છે, જેનું એક મોટું કારણ એ પણ છે કે કાગળની નોટો બહુ જલ્દી ગંદી થઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે. જોકે, ટૂંક સમયમાં જ આ માથાકૂટનો કાયમી અંત આવી શકે છે, કારણ કે આગામી દિવસોમાં તમારી જેબમાં રહેલી નોટ કાગળની નહીં પણ પ્લાસ્ટિકની હોઈ શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની નોટ છાપતી સંસ્થા BRBNMPL દ્વારા પૉલિમર શીટ બનાવવા અને તેની સપ્લાય કરવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે રુચિની અભિવ્યક્તિ (EOI) એટલે કે ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. આ સત્તાવાર પગલાંથી સ્પષ્ટ સંકેત મળે છે કે દેશમાં હવે કાગળની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિક મટીરિયલ ખરીદવાની પ્રક્રિયા તેજ બની છે.
શરૂઆતમાં આ નોટોનું થઈ શકે છે પરિવર્તન
નિષ્ણાતોના મતે જો આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક આગળ વધશે, તો સૌથી પહેલા 10 અને 20 રૂપિયાના મૂલ્યની નોટોને પૉલિમર (ખાસ પ્રકારનું મજબૂત પ્લાસ્ટિક) માં ફેરવવામાં આવી શકે છે. આ નાની નોટો બજારમાં સૌથી વધુ હાથોહાથ ફરે છે અને તેથી જ તે સૌથી ઝડપથી ખરાબ પણ થાય છે. પૉલિમર નોટો કોઈ સામાન્ય પ્લાસ્ટિક નથી હોતી, પરંતુ તેના પર એક ખાસ પ્રકારનું કોટિંગ કરવામાં આવે છે જેથી છાપકામ સરળ બને. આ નોટોની સૌથી મોટી સુરક્ષા વિશેષતા તેની પારદર્શક વિન્ડો (બારી) છે, જેના લીધે નકલી કે ડુપ્લિકેટ નોટો બનાવવી અશક્ય બની જશે.
જૂનો વિચાર હવે વાસ્તવિકતા તરફ
ભારતમાં પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાનો વિચાર નવો નથી, પરંતુ આશરે 14 વર્ષ જૂનો છે. વર્ષ 2009 ની આસપાસ આ અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ હતી અને વર્ષ 2012 માં સરકારે 10 રૂપિયાની 100 કરોડ પૉલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલને મંજૂરી પણ આપી હતી. વર્ષ 2014 માં કોચ્ચિ, મૈસૂરુ, જયપુર, શિમલા અને ભુવનેશ્વર જેવા અલગ-અલગ હવામાન ધરાવતા શહેરોમાં તેની ચકાસણી કરવાનું નક્કી થયું હતું. વર્ષ 2016 માં સરકારે સામગ્રી ખરીદવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હોવાની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ તકનીકી અને સંચાલકીય ખામીઓના લીધે આ આખો પ્રોજેક્ટ ઠંડા બસ્તે ચાલ્યો ગયો હતો. જોકે, 5 જૂન 2026 ના રોજ યોજાયેલી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં RBI ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં પૉલિમર નોટોનો પ્રસ્તાવ વિચારાધીન છે અને તેના નફા-નુકસાનનું આકલન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ખર્ચ ઘટાડવા અને વ્યવસ્થા સુધારવા માટે મોટો નિર્ણય
દેશમાં ભલે ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન વધ્યા હોય, પરંતુ રોકડા રૂપિયાની માંગ પણ ઓછી થઈ નથી. મે 2026 સુધીમાં દેશમાં રોકડનું ચલણ 42.86 લાખ કરોડ રૂપિયાના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. બીજી તરફ, દર વર્ષે અબજોની સંખ્યામાં ફાટેલી અને ગંદી નોટોને નષ્ટ કરવી પડે છે. માત્ર વર્ષ 2024-25 માં જ 23.8 અબજ નોટો ચલણમાંથી હટાવવામાં આવી હતી. નવી નોટો છાપવા પાછળ સરકારને દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. આવા સમયે લાંબો સમય ચાલતી પ્લાસ્ટિક નોટો રિઝર્વ બેંક માટે મોટો આર્થિક બોજ હળવો કરી શકે છે, કારણ કે તે સામાન્ય નોટ કરતાં 2.5 થી 4 ગણી વધારે ટકે છે.
ફાયદાની સાથે કઈ કઈ છે કઠિન સવાલો?
આ પૉલિમર નોટો પાણીથી ખરાબ થતી નથી, આસાનીથી ફાટતી નથી, તેના પર બેક્ટેરિયા પણ લાંબો સમય ટકતા નથી અને તે ગંદકી પણ ઓછી પકડે છે. જોકે, તેની સામે પડકારો પણ એટલા જ મોટા છે. આ નોટો માટેનું ખાસ મટીરિયલ શરૂઆતમાં વિદેશથી આયાત કરવું પડશે, જેથી શરૂઆતનો ખર્ચ ખૂબ ઊંચો આવશે. આ ઉપરાંત, સમગ્ર દેશના એટીએમ (ATM) અને નોટ ગણવાના મશીનોને આ નવી નોટોના કદ અને વજન પ્રમાણે અપગ્રેડ કરવા પડશે. ભારત જેવા અતિશય ગરમ દેશમાં તાપમાનની આ નોટો પર શું અસર થશે તે પણ એક મોટો સવાલ છે, કારણ કે કેટલાક દેશોમાં આ નોટો પરસ્પર ચોંટી જવાની કે તેના પર કાયમી કરચલીઓ પડી જવાની ફરિયાદો ઉઠી ચૂકી છે.
વૈશ્વિક ટ્રેન્ડ અને ભારતનું ભવિષ્ય
દુનિયાની વાત કરીએ તો ઑસ્ટ્રેલિયાએ વર્ષ 1988 માં સૌથી પહેલા પૉલિમર નોટોની શરૂઆત કરી હતી અને આજે ત્યાં આખી કરન્સી પ્લાસ્ટિકની છે. ત્યારબાદ કેનેડા, બ્રિટન, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપોર સહિત 40 થી વધુ દેશોએ આ પદ્ધતિ અપનાવી છે. હાલ પૂરતું, ભારતમાં આ માત્ર પ્રથમ ડગલું છે. ગ્લોબલ ટેન્ડર બાદ સેમ્પલ ટેસ્ટિંગ, સુરક્ષા પરીક્ષણ અને પાયલોટ પ્રિન્ટિંગ જેવી લાંબી પ્રક્રિયાઓ થશે. તેથી કાગળની નોટો અત્યારે જ ગાયબ નહીં થાય, પણ શરૂઆતના તબક્કામાં કાગળ અને પ્લાસ્ટિક બંને નોટો બજારમાં સાથે જોવા મળશે. એટલું ચોક્કસ છે કે 14 વર્ષથી અટકેલી આ યોજના પર હવે ગંભીરતાથી કામ શરૂ થઈ ગયું છે.
