‘સરપંચ પતિ’ પ્રથા વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ (NHRC) ની મોટી કાર્યવાહી! ગુજરાત સહિત 34 રાજ્યોને સમન્સ. જાણો શું છે નવા કડક નિયમો અને દોષીઓને શું થશે સજા.
નવી દિલ્હી, શુક્રવાર
દેશના ગામડાઓમાં મહિલાઓને રાજકારણમાં આગળ લાવવા માટે જે 50% અનામતની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે, તે હવે માત્ર કાગળ પર જ સીમિત રહી ગઈ હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. ‘સરપંચ પતિ’ પ્રથા, જેમાં ચૂંટાયેલી મહિલા સરપંચના બદલે તેમના પતિ કે સંબંધીઓ વહીવટ ચલાવે છે, તે એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. આ મુદ્દા પર હવે રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ (NHRC) એ લાલ આંખ કરી છે અને ગુજરાત સહિત દેશના 34 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ઉચ્ચ અધિકારીઓને શરતી સમન્સ પાઠવ્યા છે.
શું છે ‘સરપંચ પતિ’ પ્રથા અને શા માટે છે ગેરકાયદેસર?
પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થામાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધે તે હેતુથી 50% બેઠકો તેમના માટે અનામત રાખવામાં આવી છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, મહિલાઓ ફક્ત નામના સરપંચ હોય છે અને પંચાયતનો તમામ વહીવટ તેમના પતિ, ભાઈ કે અન્ય પુરુષ સંબંધીઓ ચલાવતા હોય છે. સરકારી બેઠકોમાં પણ મહિલા સરપંચની જગ્યાએ તેમના પતિઓ હાજરી આપે છે.
NHRC એ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે આ પ્રથા ભારતીય બંધારણનું સીધું ઉલ્લંઘન છે.
આ પ્રથા બંધારણના અનુચ્છેદ 14 (સમાનતાનો અધિકાર), 15(3) (મહિલાઓ માટે વિશેષ જોગવાઈ) અને 21 (ગૌરવપૂર્ણ જીવનનો અધિકાર) જેવા મૂળભૂત અધિકારોનો ભંગ કરે છે.
પંચે કહ્યું, “કોઈ બીજા દ્વારા વહીવટ ચલાવવો એ માત્ર ગેરકાયદેસર નથી, પણ લોકશાહી અને બંધારણ સાથે એક મોટો વિશ્વાસઘાત છે.”
NHRC એક્શનમાં: 34 રાજ્યોને સમન્સ
હરિયાણાના બાળ અધિકાર પંચના એક પૂર્વ સભ્યની ફરિયાદ પર કાર્યવાહી કરતા, NHRC એ કડક પગલાં લીધા છે. પંચે 24 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો અને પંચાયતી રાજ વિભાગના સચિવોને જવાબ રજૂ કરવા માટે આદેશ આપ્યો છે. જે અધિકારીઓએ અગાઉ નોટિસનો જવાબ નહોતો આપ્યો, તેમની સામે હવે કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે.
ગુજરાતમાં તંત્ર જાગ્યું: કડક કાર્યવાહીના આદેશ
ગુજરાતમાં લગભગ 6,000 જેટલી મહિલા સરપંચો છે, પરંતુ અહીં પણ ‘સરપંચ પતિ’ રાજની સમસ્યા વ્યાપક છે. NHRC ના આદેશ બાદ રાજ્યનું તંત્ર પણ હરકતમાં આવ્યું છે.
કલોલમાં પરિપત્ર: કલોલના તાલુકા વિકાસ અધિકારી (TDO) એ એક પરિપત્ર બહાર પાડીને ચેતવણી આપી છે કે જો કોઈ બિનઅધિકૃત વ્યક્તિ સરપંચ વતી વહીવટ કરતો જોવા મળશે, તો સીધી મહિલા સરપંચ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
બનાસકાંઠામાં ‘નો-એન્ટ્રી’: બનાસકાંઠા જિલ્લામાં પણ સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી છે કે કોઈપણ સરકારી બેઠક કે કાર્યક્રમમાં મહિલા પ્રતિનિધિના બદલે તેમના પતિ કે સંબંધીને પ્રવેશ મળશે નહીં.
તલાટીઓની જવાબદારી નક્કી: જો પંચાયતની ઓફિસમાં સરપંચની ખુરશી પર કોઈ બિનઅધિકૃત વ્યક્તિ બેઠેલી જોવા મળશે તો તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી તલાટી કમ મંત્રીની ગણાશે.
હવે જેલની હવા પણ ખાવી પડશે!
ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ, 1993 ની કલમ 57(1) હેઠળ હવે કડક સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જો કોઈ પતિ કે સગો સંબંધી પંચાયતનો વહીવટ કરતો પકડાશે તો:
ચૂંટાયેલી મહિલા સરપંચને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવી શકે છે.જરૂર પડ્યે તેમની સામે ફોજદારી (પોલીસ) ફરિયાદ પણ દાખલ થઈ શકે છે.આ આદેશને કારણે ગામડાઓમાં વહીવટ ચલાવતા ‘સરપંચ પતિઓ’ માં ફફડાટ ફેલાઈ ગયો છે. આ કડક પગલાંથી આશા છે કે મહિલાઓને ખરા અર્થમાં તેમનો રાજકીય હક મળશે અને તેઓ પોતે જ પોતાના ગામનો વિકાસ કરી શકશે.
