અરવલ્લી પર્વતમાળાના અસ્તિત્વને લઈને કેન્દ્ર સરકારે લીધો મોટો નિર્ણય. હવે નવી માઇનિંગ લીઝ અપાશે નહીં. જાણો 100 મીટરની ઊંચાઈનો વિવાદ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ થયેલા આંકડા વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી.
અરવલ્લી, ગુરૂવાર
અરવલ્લી પર્વતમાળા, જે દિલ્હીથી લઈને ગુજરાત સુધી વિસ્તરેલી છે, તેના અસ્તિત્વને લઈને છેલ્લા ઘણા સમયથી વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. અરવલ્લી બચાવો આંદોલન હવે ઉગ્ર બનતા આખરે કેન્દ્ર સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ અને મોટો નિર્ણય લીધો છે. પર્યાવરણ પ્રેમીઓ અને સામાન્ય નાગરિકો માટે રાહતના સમાચાર એ છે કે કેન્દ્ર સરકારે હવે સમગ્ર અરવલ્લી રેન્જમાં નવી માઇનિંગ લીઝ મંજૂર કરવા પર અથવા ખનન માટે નવી પરવાનગી આપવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લગાવી દીધો છે.
કેન્દ્ર સરકારનો આદેશ અને નવી ગાઈડલાઈન્સ
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, ફોરેસ્ટ અને ક્લાઇમેટ ચેન્જ મંત્રાલયે બુધવારે એક સ્પષ્ટ આદેશ જાહેર કર્યો છે. આ આદેશ અનુસાર, દિલ્હી, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાત સહિતના જે પણ રાજ્યોમાંથી અરવલ્લી પર્વતમાળા પસાર થાય છે, ત્યાં નવી માઇનિંગ પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવવામાં આવી છે. સરકારનો દાવો છે કે આ નિર્ણયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગેરકાયદેસર થતા માઇનિંગને રોકવાનો અને અરવલ્લીના પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાનો છે.
મંત્રાલયે ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ ફોરેસ્ટ્રી રિસર્ચ એન્ડ એજ્યુકેશન (ICFRE)ને એક ખાસ જવાબદારી સોંપી છે. જેમાં કાઉન્સિલે અરવલ્લીના એવા વિસ્તારોની ઓળખ કરવાની રહેશે જ્યાં માઇનિંગને અટકાવી શકાય. આ ઓળખ ઇકોલોજિકલ, જિયોલોજિકલ અને લેન્ડસ્કેપ લેવલ પર કરવામાં આવશે, જેથી ભવિષ્યમાં પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય.
100 મીટરની ઊંચાઈનો વિવાદ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મોટો વિવાદ પહાડની વ્યાખ્યા અને તેની ઊંચાઈને લઈને છે. કેન્દ્ર સરકારે અગાઉ એવી વ્યાખ્યા નક્કી કરી હતી કે 100 મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા પહાડોને જ અરવલ્લીના પહાડ તરીકે ગણવામાં આવશે. આ વ્યાખ્યાને કારણે અરવલ્લીના લગભગ 90% પહાડોનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાઈ ગયું હતું.
આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક અરજી પણ કરવામાં આવી છે. અરજદારે ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (FSI) ના રિપોર્ટને ટાંકીને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચોંકાવનારા આંકડા રજૂ કર્યા છે. આ રિપોર્ટ મુજબ દેશમાં કુલ 12081 પહાડો આવેલા છે. તેમાંથી માત્ર 1048 પહાડો જ એવા છે જેની ઊંચાઈ 100 મીટર કે તેથી વધુ છે. એટલે કે બાકીના લગભગ 11000 જેટલા પહાડો 100 મીટરથી નીચા છે.
જો સરકારની જૂની વ્યાખ્યા લાગુ રહે તો આ 11000 નાના પહાડો પર માઇનિંગની છૂટ મળી શકે છે, જેના કારણે તેમનો સંપૂર્ણ નાશ થવાની ભીતિ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ અરજીનો સ્વીકાર કર્યો છે અને કેન્દ્ર સરકાર, હરિયાણા અને રાજસ્થાન પાસે જવાબ માંગ્યો છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા રચવામાં આવેલી પેનલે પણ સરકારની આ 100 મીટરવાળી વ્યાખ્યાનો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.
વર્તમાન સ્થિતિ અને ભવિષ્યનું આયોજન
હાલમાં જે વિસ્તારોમાં માઇનિંગની મંજૂરી અપાઈ ચૂકી છે અથવા જ્યાં કામ ચાલુ છે, ત્યાં રાજ્ય સરકારોને કડક સૂચના આપવામાં આવી છે કે પર્યાવરણના નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન થવું જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારે ICFRE ને અરવલ્લીમાં ટકાઉ માઇનિંગ માટે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ આધારિત મેનેજમેન્ટ પ્લાન તૈયાર કરવા પણ જણાવ્યું છે. ટૂંકમાં, અરવલ્લી બચાવો આંદોલનની અસર હવે દેખાઈ રહી છે. નવી લીઝ પરનો પ્રતિબંધ એક આવકારદાયક પગલું છે, પરંતુ 100 મીટરની ઊંચાઈ વાળા પહાડોની વ્યાખ્યા પર સુપ્રીમ કોર્ટ શું નિર્ણય લે છે તેના પર સૌની નજર રહેલી છે.
