શું તમારો ખોરાક તમને બીમાર કરી રહ્યો છે? ભારતમાં રેઝિસ્ટન્સ બેક્ટેરિયાના વધતા ખતરાને રોકવા સરકારે 37 દવાઓ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. જાણો આ નિર્ણય તમારી સુરક્ષા માટે કેમ મહત્વનો છે.
અમદાવાદ, બુધવાર
શું તમે જાણો છો કે તમે જે દૂધ, ઈંડા કે માંસ આરોગી રહ્યા છો, તે કદાચ તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિને અંદરથી ખતમ કરી રહ્યું છે? હા, આ વાત ચોંકાવનારી છે પણ સાચી છે. ભારતમાં હાલમાં એન્ટિમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) એક મોટા સ્વાસ્થ્ય સંકટ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. હોસ્પિટલો સુધી સીમિત રહેતા ખતરનાક બેક્ટેરિયા હવે આપણા રસોડા સુધી પહોંચી ગયા છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે એક મોટો અને કડક નિર્ણય લીધો છે.
સરકારે કેમ લીધો દવાઓ પર પ્રતિબંધનો નિર્ણય?
કેન્દ્ર સરકારે પશુપાલન અને મત્સ્ય ઉદ્યોગ (માછીમારી) માં વપરાતી કુલ 37 જેટલી એન્ટિમાઇક્રોબાયલ દવાઓ પર તાત્કાલિક અસરથી પ્રતિબંધ લાદી દીધો છે. જેમાં 18 એન્ટિબાયોટિક્સ, 18 એન્ટિવાયરલ અને 1 એન્ટિ-પ્રોટોઝોઆન દવાનો સમાવેશ થાય છે.
આ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સમગ્ર વિશ્વમાં જેટલી એન્ટિબાયોટિક્સ બને છે, તેમાંથી દર ત્રણમાંથી બે ભાગની દવાઓ માણસો માટે નહીં, પરંતુ પશુ-પક્ષીઓ માટે વપરાય છે. પશુપાલકો દૂધ, માંસ અને ઈંડાનું ઉત્પાદન વધારવા માટે પશુઓને આડેધડ દવાઓ આપે છે. આના કારણે પશુઓના શરીરમાં રહેલા બેક્ટેરિયા દવાઓ સામે લડવાની શક્તિ મેળવી લે છે, જેને રેઝિસ્ટન્સ કહેવાય છે. જ્યારે આપણે આ પશુજન્ય ખોરાક ખાઈએ છીએ, ત્યારે તે જિદ્દી બેક્ટેરિયા આપણા શરીરમાં પ્રવેશે છે. પરિણામે, જ્યારે આપણે બીમાર પડીએ ત્યારે સામાન્ય દવાઓ પણ આપણા પર અસર કરતી નથી.
FSSAI અને વૈજ્ઞાનિકોની લાલબત્તી
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ હવે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. સત્તાવાર જાહેરાત મુજબ, હવેથી દૂધ, માંસ કે માછલીના ઉત્પાદન વધારવા માટે એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ કરવો કાયદાકીય રીતે ગુનો ગણાશે. ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદના નિષ્ણાતો માને છે કે ખેડૂતોમાં જાગૃતિનો અભાવ અને પશુઓની સારવારમાં નબળી સાવચેતી આ સમસ્યાને વધુ વિકરાળ બનાવી રહી છે.
ચિંતાજનક આંકડા: 83% દર્દીઓ પર દવાની અસર નહિવત
પ્રખ્યાત મેડિકલ જર્નલ ધ લેન્સેટના એક રિપોર્ટ મુજબ, ભારતીય હોસ્પિટલોમાં દાખલ થતા 83% દર્દીઓમાં એવા બેક્ટેરિયા જોવા મળ્યા છે જેમના પર અનેક દવાઓ અસર જ કરતી નથી (મલ્ટી ડ્રગ્સ રેઝિસ્ટન્ટ). સામાન્ય શરદી કે તાવમાં અપાતી એન્ટિબાયોટિક્સ હવે ઘણા દર્દીઓ માટે નકામી સાબિત થઈ રહી છે. જો આ ચેતવણીને ગંભીરતાથી લેવામાં નહીં આવે તો, વર્ષ 2025 થી 2050 વચ્ચે વિશ્વભરમાં દર વર્ષે લગભગ 3.9 કરોડ લોકો માત્ર AMR ને કારણે જીવ ગુમાવી શકે છે.
પર્યાવરણ પર પણ ગંભીર અસર
આ સંકટ માત્ર ખોરાક પૂરતું સીમિત નથી. પશુઓના મળ-મૂત્ર દ્વારા આ દવાઓ અને પ્રતિરોધક બેક્ટેરિયા જમીન અને પાણીમાં ભળી રહ્યા છે. જેના કારણે આપણા ખેતરો, નદીઓ અને પર્યાવરણ પણ દૂષિત થઈ રહ્યું છે. કુદરતી સ્ત્રોતોમાં આ બેક્ટેરિયાનું ફેલાવવું ભવિષ્ય માટે મોટી મુસીબત બની શકે છે.
આ જોખમથી બચવા શું કરવું?
સરકાર પોતાનું કામ કરી રહી છે, પરંતુ એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણે પણ કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:
સેલ્ફ-મેડિકેશન ટાળો: ડૉક્ટરની સલાહ વગર ક્યારેય મેડિકલ સ્ટોર પરથી લઈને એન્ટિબાયોટિક દવા ન લેવી.
ખોરાક રાંધવામાં કાળજી: દૂધ ઉકાળીને પીવું અને માંસ કે ઈંડા બરાબર રંધાયેલા હોય તો જ ખાવા. કાચું ખાવાનું ટાળવું.
જૈવિક ઉત્પાદનો: શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઓર્ગેનિક (જૈવિક) ખેતી અને પશુપાલન પેદાશોને પ્રાધાન્ય આપવું.
આ પ્રતિબંધ એ જાહેર સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા માટે લેવાયેલું એક મહત્વનું પગલું છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આ નિયમોનું પાલન કેટલી કડકાઈથી થાય છે.
