દેશમાં લાંબા સમયથી એવી માન્યતા છે કે આવકવેરા વિભાગના દરોડા દરમિયાન પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામ સુધીનાં સોનાનાં દાગીના હોય તો તેને જપ્ત કરવામાં આવતા નથી.
દેશમાં લાંબા સમયથી એવી માન્યતા છે કે આવકવેરા વિભાગના દરોડા દરમિયાન પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામ સુધીનાં સોનાનાં દાગીના હોય તો તેને જપ્ત કરવામાં આવતા નથી. પરંતુ આ છૂટનો અર્થ એવો નથી કે સોનાની માલિકી અથવા તેના કાયદેસર સ્ત્રોત અંગે કોઈ ખુલાસો આપવાની જરૂર જ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરના એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સોનું જપ્ત ન કરવું અને તેની માલિકીનો હિસાબ આપવો એ બે અલગ બાબતો છે.
જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથન અને જસ્ટિસ અરુણ પલ્લીની બેન્ચે જણાવ્યું કે માત્ર સરકારી માર્ગદર્શિકામાં દર્શાવેલી સોનાની મર્યાદાનો આધાર લઈને આવક કરતાં વધુ સંપત્તિના કેસમાં સોનાના સ્ત્રોતનો ખુલાસો ટાળી શકાય નહીં. આ ચુકાદો બિહારની પૂર્વ સરકારી અધિકારી ફૂલપરી કુમારીના કેસમાં આવ્યો છે.
બિહારની પૂર્વ અધિકારીના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો
બિહારમાં પૂર્વ બાળ વિકાસ પરિયોજના અધિકારી (CDPO) ફૂલપરી કુમારી અને તેમના પતિ વિરુદ્ધ 11 મે, 2015ના રોજ આવક કરતાં વધુ સંપત્તિ રાખવાના આરોપસર વિજિલન્સ પોલીસ સ્ટેશનમાં કેસ નોંધાયો હતો. તપાસ બાદ 29 જુલાઈ, 2020ના રોજ ફૂલપરી કુમારી વિરુદ્ધ ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
તપાસ દરમિયાન તેમના અને પરિવારના કબજામાંથી કુલ 646.400 ગ્રામ સોનાનાં દાગીના મળ્યાનો ઉલ્લેખ કેસમાં કરવામાં આવ્યો હતો. ફૂલપરી કુમારીએ દલીલ કરી હતી કે CBDTની માર્ગદર્શિકા મુજબ પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામ, અપરિણીત મહિલા પાસે 250 ગ્રામ અને પુરુષ પાસે 100 ગ્રામ સુધીનાં સોનાનાં દાગીના જપ્ત ન કરવાની જોગવાઈ છે.
14 મે, 2026ના રોજ પટના હાઈકોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારીને તેમની સામેની કાર્યવાહી રદ કરી દીધી હતી. ત્યારબાદ બિહાર સરકારે હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટનો નિર્ણય પલટ્યો
2 નવેમ્બર, 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે બિહાર સરકારની અપીલ મંજૂર કરી હતી. બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે સોનાના દાગીના જપ્ત ન કરવાની માર્ગદર્શિકા આવક કરતાં વધુ સંપત્તિના કેસમાં સોનાના કાયદેસર સ્ત્રોતનો ખુલાસો આપવાની જવાબદારી દૂર કરતી નથી.
કોર્ટે જણાવ્યું કે ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ કાયદા હેઠળ આવકના જાણીતા સ્ત્રોત કરતાં વધુ સંપત્તિ રાખવાના આરોપમાં સંબંધિત વ્યક્તિએ સંપત્તિ અંગે હિસાબ આપવો પડે છે. માત્ર સરકારી પરિપત્ર અથવા પ્રેસ રિલીઝમાં દર્શાવેલી સોનાની મર્યાદા બતાવવી એ સંપત્તિના સ્ત્રોતનો હિસાબ ગણાતો નથી.
આ સાથે સુપ્રીમ કોર્ટે પટના હાઈકોર્ટનો 14 મેનો આદેશ રદ કર્યો અને વિશેષ વિજિલન્સ કોર્ટ દ્વારા 28 જાન્યુઆરી, 2021ના રોજ લેવાયેલી સંજ્ઞાનની કાર્યવાહી ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
500 ગ્રામ સોનાની મર્યાદાનો ખરેખર અર્થ શું?
CBDTની 11 મે, 1994ની સૂચના અને 1 ડિસેમ્બર, 2016ની નાણાં મંત્રાલયની પ્રેસ રિલીઝ મુજબ આવકવેરાની તપાસ દરમિયાન સામાન્ય રીતે નીચેની મર્યાદા સુધીનાં સોનાનાં દાગીના જપ્ત કરવામાં આવતા નથી:
- પરિણીત મહિલા: 500 ગ્રામ
- અપરિણીત મહિલા: 250 ગ્રામ
- પુરુષ: 100 ગ્રામ
આ મર્યાદા સોનાની જપ્તી અંગેની માર્ગદર્શિકા છે. તે સોનાની માલિકીનો કાયદેસર પુરાવો નથી કે આવકના સ્ત્રોત અંગે આપમેળે છૂટ આપતી જોગવાઈ પણ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટનો તાજેતરનો ચુકાદો ખાસ કરીને આવક કરતાં વધુ સંપત્તિના ફોજદારી કેસના સંદર્ભમાં છે.
શું દરેક મહિલાએ સોનાના બિલ બતાવવાં પડશે?
આ ચુકાદાનો અર્થ એવો નથી કે દરેક પરિણીત મહિલાએ ઘરમાં રાખેલા સોનાનાં દાગીનાનું બિલ ફરજિયાત રાખવું જ પડશે અથવા 500 ગ્રામથી ઓછું સોનું રાખવા બદલ આપમેળે કાર્યવાહી થશે. ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જપ્તી અંગેની મર્યાદા અને આવક કરતાં વધુ સંપત્તિના આરોપનો ખુલાસો અલગ કાનૂની મુદ્દા છે.
ફૂલપરી કુમારી સામેનો કેસ ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ તબક્કે તેમને દોષિત જાહેર કરવામાં આવ્યા નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને કાયદા મુજબ ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ અન્ય દલીલો રજૂ કરવાની છૂટ પણ આપી છે.
